Toksikoloji ve Ekotoksikoloji
TOKSİKOLOJİ
Toksikoloji kimyasal maddelerin canlı organizmalarda sistemler üzerinde istenmeyen, zararlı ve olumsuz sonuçlar meydana getiren etkileşimleri inceleyen bir bilim dalıdır. Başka bir ifade eile, Toksikoloji kimyasal maddelerin, biyolojik ve fiziksel ajanların (yabancı maddelerin) biyolojik sistemle etkileşimlerini ve bunların zıt etkilerini inceler.
Modern Toksikoloji; bu belirtilen etkileşimleri incelemekle beraber toksisite mekanizmalarını aydınlatma, yeni antidodal tedavi yaklaşımlarını geliştirme, risk değerlendirme, afet toksikolojisi gibi tüm uğraşları içersine alır..
Toksikolojinin Amacı; Kimyasal maddelerin canlı sistemler üzerindeki zıt etkilerinin doğasını incelemek. Bu zıt etkilerin meydana gelme, ortaya çıkma olasılıklarını öngörmek, yarar/zarar oranını ortaya koymak ve risk değerlendirmesini yapmaktır.
Başka bir toksikoloji tanımı ise şu şekildedir; Fiziksel, kimyasal ve biyolojik ajanların, canlı biyolojik sistemlerde yapısal ve işlevsel değişiklik şeklinde gözlenen zararlı etkilerin kalitatif ve kantitatif olarak incelenmesi ve bu araştırmalardan sonra elde edilen verilerin insna dahil tüm yararlı canlıların etkilerden korunması ve kimyasal maddelerin güvenirliklerinin saptanması için kullanılması ile uğraşan, mutidisipliner, hem çok eski hem de modern anlamda çok yeni gelişen ve öngörüsel niteliği olan bir bilimdir.
Toksoloji 3 bölümde incelenir,
- Tanımlayıcı toksikoloji (Tanımlayıcı, ayırıcı toksisite testleri),
- Mekanistik toksikoloji (Mekanizmaları aydınlatıcı),
- Düzenleyici toksikoloji (Yasal düzenlemeler).
Tanımlayıcı Toksikoloji; Direkt olarak toksisite testleri ile ilgilenir. Güvenirlik değerlendirmesi ve düzenlemeler için bilgi sağlar, Deney hayvanlarında yapılan toksisite testlerinin dizaynı ile insanda risk değerlendirilmesine olanak sağlar. İnsanda istenmeyen etkileri sınırlar. Mekanistik ve tanımlayıcı toksikolojinin düzenleyici toksikolojide anahtar rolleri vardır.
Mekanistik Toksikoloji; Canlı organizmalarda toksik etkilere neden olan kimsalların tanımlanması için hücresel,, biyokimyasal ve moleküler mekanizmaların anlaşılmasıyla uğraşır. Mekanistik uygulamaların çalışma sonuçları toksikolojinin pek çok alanında önemlidir. Mekanistik veriler daha güvenilir alternatif kimyasal dizaynı ve üretimi için gereklidir.
Düzenleyici Toksikoloji; Tanımlayıcı ve mekaniksel toksikolojiye dayalı verileri kullanarak ilaç ve diğer kimyasallar için yasal düzenlemeler yapar.
TOKSİKOLOJİNİN ALT GRUPLARI
- Klinik Toksikoloji,
- Veteriner Toksikoloji,
- Forensik Toksikoloji,
- Mesleki Toksikoloji,
- Çevresel Toksikoloji,
- Analitik Toksikoloji,
- Biyokimyasal Toksikoloji,
- Aqustik Toksikoloji,
- Farmasötik Toksikoloji,
- Genel Toksikoloji,
- Afet Toksikolojisi,
- Gıda Toksikolojisi,
- Fitotoksikoloji,
- Tokinoloji.
– Klinik Toksikoloji; İlaçlar ve diğer kimyasal maddelerle ve toksinler tarafından oluşturulan zehirlenmelerin, hastalıkların araştırılması, eğitimi, önlenmesi ve tedavisi konularında faaliyet gösteren bilim dalıdır.
– Mesleki Toksikoloji: Endüstri toksikolojisi olarak da isimlendirip, çalışma ortamında kişinin maruz kaldığı zararlı maddelerin etkisinden kişiyi korumak ve çalışma ortamını sağlık açısından daha güvenli yapmak amacına hizmet eder. Çalışma otamındaki kimyasal maddelerin müssade edilebilir düzeylerini belirler, denetler, risk değerlendirmesi yapar.
– Analitik Toksikoloji: Toksik maddelerin kalitatif ve kantitatif analizi için analitik kimya ve genel toksikoloji amaçlarının ve yöntemlerinin uygulanmasıdır. Kimyasalların vücut sıvı ve dokularından analizini konu alan bilim dalıdır. Aletli analiz yöntemlerindeki hızlı gelişme çok düşük derişimlerin dahi analizine imkan sağlamıştır. Analitik toksikoloji yöntemleri toksikolojinin tüm alanlarında kullanılan yardımcı yöntemlerdir.
– Çevresel Toksikoloji (Ekotoksikoloji); Çevredeki kimyasallar ile hayvanlar, bitkiler ve diğer canlılar arasındaki etkileşimleri zararlı sonuçları yönünden inceler. Besin, su, hava, toprak kirleticileri ve bunların ekosistemdeki etkileri ile ilgilenir.
– Toksinoloji: Bitkisel ve hayvansal orjinli veya patolojik bakterilerce oluşturulan maddelerin toksisitesini inceler.
– Toksik Etki: İlaçlar dahil tüm ksenobiyotiklerin biyolojik sistemde oluşturduğu olumsuzluklara Toksik Etki denir.
– Toksik Madde: Uygunsuz doz ve süre kullanıldığında biyolojik sistemde olumsuz, istenmeyen etkiler veya hasar oluşturabilme kapasitesine sahip maddelere veya etkenlere Toksik Madde denir.
Toksikan: Antrapojenik aktivite sonucu, enerji üretimi veya sentez sınasında oluşan zararlı maddeye denir.
Toksin: Doğal yollarla oluşan zararlı maddeye denir.
Ksenobiyotik: Yabancı madde, ilaç dahil tüm kimyasal maddelere denir.
Toksisite; Kimyasal maddelerin organizmada olumsuz etkiler oluşturmasıdır. Kimyasal ya da fiziksel bir etkenin neden olduğu biyolojik zarar veya bir kimyasal maddenin zarar verme kapasitesidir.
Toksisite kalıcı veya geçici olabilir, Toksisite ani veya gecikmiş olabilir.
Toksisite oluşumunda doz, temas süresi, temas yolu, temas sıklığı son derece önemlidir. Doz zehirlenmeyi belirleyen faktördür. Her zaman olmasa da çoğunlukla toksisiteyi doz belirler.
Toksik Maddelerin Sınıflandırılması;
- Kullanıma göre: Gıda aditifi, pestisit, çözücü gibi.
- Potansiyele göre: Çok toksik, az toksik gibi.
- Ana etkilerine göre: Kanserojenik, Mutajenik, Teratojenik gibi.
- Kaynağına göre: Hayvansal, bitkisel ve çevresel gibi,
- Hedef Organ ve Yapıya göre; Hepatotoksik, Nefrotoksik, Hemopoetik zehir gibi.
- Kimyasal Yapılarına göre: Aromatik veya Alifatik amin gibi.
- Fiziksel ve Fizikokimyasal Özelliklerine göre: Uçucu, gaz, katı, sıvı, patlayıcı gibi.
- Biyokimyasal etki mekanizmasına göre: MAO inhibitörleri, methemo globin yapıcıları, antikolinesteraz gibi.
- Hava kirleticileri: Mesleki veya çevresel kirleticiler gibi.
TOKSİKOLOJİDE GENEL KAVRAMLAR
Maksimum Tedavi Dozu (MTD): Zararlı etki meydana getirmeksizin bir ilacın bir defada verebileceği maksimum doz.
Toksik Doz (TD): Ölüm meydana getirmeksizin herhangi bir toksik etkiyi oluşturan doz.
Lethal Doz (LD): Bir defada ölüm meydana getiren doz.
Lokal Toksisite: Toksik maddenin absorbsiyon ve dağılımını gerektiren, temas yerinin uzağında meydana gelen toksik etki.
Sistematik Toksisite: Toksik maddenin absorbsiyon ve dağılımını gerektiren, temas yerinin uzağında meydana gelen toksik etki.
Ani Toksisite: Tek bir temastan sonra hızla oluşan toksik etki,
Gecikmiş Toksisite: Temastan bir süre sonra gözlenen toksik etki.
Risk: Bir olaydaki istenmeyen sonuçların gerçekleşme olasılığı. Bir maddenin belirli koşullarda veya ortamlarda hasar yapma olasılığı.
ADI (Acceptable Dailiy Intace): Kabul edilebilir günlük alım düzeyi. Bir kimyasal maddenin tüm yaşam süresince görünür bir risk oluşturmaksızın besinler içerisinde alınabileceği günlük dozu gösterir. (mg/kg/gün olarak gösterilir)
NOEL (No Observed Effect Level): Deney hayvanlarında zıt bir etki yapmaksızın kullanabilen maksimum doz düzeyi. Toksik etki oluşturmaksızın alınabilen en yüksek doz. FAO ve WHO’nun tanımı ise şöyledir; Bir grup hayvanda test edildiğinde hiçbir toksik etki göstermeyecek şekilde diyetine katılabilen düzey.
RFD: Toplumdaki en hassas alt popülasyonlar dahil (çocuk, yaşlı) insanların yaşamları süresince aldığında herhangi bir toksik etki göstrmeyeceği varsayılan günlük doz.
MAC: Maksimum Müsade Edilir Konsantrasyon. Çevresel ya da endüstriyel havada bir kimyasal maddenin bulunmasına izin verilen ve zararlı bir etki meydana getirmeyen maksimum konsantrasyon.
BAT: Bir kimyasal madde, metaboliti ya da herhangi bir türevi için izin verilen maksimum miktar.