Nematodlar

Nematodların Genel Özellikleri

• Vücutları bilateral, segmentsizdir.
• Mikroskop yardımı ile vücut içi görülür.
• Vücut boşluğu yoktur.
• Sindirim ve üreme sistemi vardır.
• Ağız tipi sokucu-emicidir.
• 4 defa deri değiştirerek ergin olur.
• 1. larva dönemini yumrta içinde geçirir.
• 2. larva dönemi yumurtadan çıkar.
• 4. deri değişiminden sonra cinsiyet oluşur.
• Bakteriler ile beslenen nematodlara bakterivar,
• Fungus ile beslenen nematodlara fungivar,
• Diğer nematodlar ile beslenen nematodlara predatör nematod,
• Besin çeşidi tek olmayıp birden fazla kaynakla beslenen nematoda ise omnivar denir.
• Nematodlar vektörü olduğu patojenleri stilet ve özofagusta barındırır.
• Nematodlar sexüel, hermafrodit, parteogenik olarak çoğalabilirler.
• Nematodlar başkalaşım geçirmezler.
• Plasmid, nematodun kuyruk kısmında bir çift olarak bulunmakta ve kimyasalları algılayıcı olarak bilinmektedir.
• Sensilla, semiokimyasal maddelerin tanımlanmasında fonksiyona sahip olduğu düşünülmektedir.
• Amphidler, nematodların baş bölgesinde bilateral olarak konumlanmış sinir ve salgı hücrelerinin bir araya gelerek oluşturduğu algı organlarıdır.
• Nematodlardaki kemoreseptörler amphid, phasmid ve sensilladır.

Bitki paraziti nematodlar bitkilerdeki beslenme şekillerine göre 3 gruba ayrılırlar.

1) İç Parazit Nematodlar (Endoparazit Nematodlar)

Bu nematodlar bitki dokuları içerisinde gelişmelerini tamamlayan ve genellikle doku içerisine yumurta bırakan nematodlardır. Çoğu, bitki köklerinde yaşadığı gibi bazı türleri konukçu bitkilerin sap, gövde, yaprak, çiçek ve tohumları içinde yaşar ve tohumların içerisinde beslenir.

2) Yarı İç Parazit Nematodlar (Ektoparazit Nematodlar):

Bu gruba giren nematodlar başlarını bitkilerin kök ve kökçüklerin içine sokmak suretiyle beslenirler, yaşamlarını sürdürürler. Vücutları kök dışında olduğu için yumurtalarını dışarı bırakırlar.

3) Dış Parazit Nematodlar (Ektoparazit Nematodlar):

Bu gruba giren nematodlar başlarını bitkilerin kök ve kökçüklerinin içine sokmadan sadece iğne benzeri bir yapıda olan “stylet“lerini bitki köküne sokarak beslenirlerve yaşamlarını sürdürürler. Vücutları kök dışında olduğu için yumurtalarını dışarı bırakırlar.

Buğday Gal Nematodu (Anguina tritici):

• Erkek ve dişi bireyler spiral şeklindedir.
• Nematodla bulaşık taneleri ekildikten sonra toprağın nemini alıp şişer. Tanelerin içinde 2. döneminde ve uyuşuk halde bulunan nematodlar uygun koşullara kavuştukları için hakrete geçerek taneyi terkeder.
• Toprak içerisinde çimlenmekte olan veya çimlenmiş buğday bitkilerinin köklerine girerek dokular arasında hareket eder sap içinde ilerleyerek yapraklara gelirler.
• Yaprak dokusu içinde yerleşerek küçük urların oluşmasına neden olurlar.
• Kış soğuklarını uyuşuk halde yaprak dokusunda geçirebilirler.
• Faaliyete geçen nematod larvaları doku içinde ilerleyerek başaklara gelirler ve çiçeklerin yumurtalığı içerisine girerek burada beslenmeye başlarlar. Bu nedenle yumurtalık gelişmez. Küçük bir gal haline dönüşürler.
• Ergin olup çiftleşen dişiler 2000 kadar yumurta bırakır ve ölürler.
• Yumurtadan çıkan 2. dönem larvaları bir süre gal içinde beslenirler, bu dönemde buğdayların hasada gelmesi dolayısıyla galin kuruması nedeniyle uyuşuk hale geçerler.
• Saklanmış olan buğday taneleri içerisinde bu şekilde 28 yıl canlılığını sürdürebilirler.
• Esas zararı başaklarda yapar.
• Bitkinin çiçeklenme döneminde yumurtalık içine yerleşen nematodlar, beslenmek için styletlerini buradaki hücrelere sokar ve onların bozulması dolayısıyla yumurtalığın şişerek küçük bir gal haline dönüşmesine neden olurlar.
• Olgun başaklardaki bulaşık taneler, sağlam olanlara göre küçük ve esmer-siyah renk olmaları ile göze çarparlar.
• Karamuk adı verilen bu taneler (Tilletia sp.) hastalığı ile bulaşık tanelere benzesede bunların sert olması, sürmeli tanelerin yumuşak olması ve kolaylıkla ezebilmesini nedeniyle ayrılırlar.

Mücadele:

Kültürel Mücadele:

• Bir yıllık tam nadasıyla, bir yıl önceki mahsulletoprağa düşen gali tanelerden toprağa geçen larvalar tamamen ölmektedir.
• Yabancı ot mücadelesi yapılmalı.
• Dayanıklı bitkiler nöbete sokulmalı.
• Galsiz sertifikalı tohum kullanılmalı.
• Tohumlar kalburlama sistemi ile kısmen temizlenebilir.
• Tohum temizlemede en uygun yöntem tuzlu su eriğidir.

KİMYASAL MÜCADELESİ BULUNMAMAKTADIR.

Kök-ur Nematodları ( Meloidogyne sp.)

• Kök-ur nematodları 2. dönem larvaları ve erkekleri iplik şelinde, dişileri armut veya limon şeklinde mikroskobik canlılardır.
• Konukçu bitkinin kökünde irili ufaklı, urlar meydana getirmeleriyle kolayca tanınırlar.
• Dişi, vücudun hemen arkasındaki, bir kısmı köke gömülü, bir kısmı kök yüzeyinde olan jelatinimsi bir madde içinde yumurtalarını bıraktıktan sonra ölür.
• Madde içinde yumurtalarını bıraktıktan sonra ölür.
• Bir paket içinde ortalama 400-500 yumurta bulunur.
• Birinci larva dönemini yumurta içinde geçirdikten sonra yumurtadan çıkar ve üçüncü larva döneminden sonra ergin olur.
• Nematod sadece ikinci larva döneminde bitkiyi enfekte eder.
• Kışı urlu bitki kökü artıklarında ve toprakta yumurta veya larva halinde geçirir.
• Hafif ve orta karakterli toprakta yaşar, ağır toprakları sevmez.
• Toprak sıcaklığı 10°C’den az ise gelişemez.
• Zararı 15°C’de başlar.
• Yılda 3-4 döl verir.

Zararı:

• Kök-ur  nematodları iç parazit (endoparazit) nematodlardır.
• Konukçusu olduğu bitkinin kök sisteminde urlara neden olarak, bitkinin iletim dokularına zarar vererek su ve besin alışverişini kısıtlar.
• Bitkide gelişme yavaşlar ve durur.
• Bodurlaşma görülür.
• Yapraklarda sararma, çiçek ve meyve dökümlerine neden olur. Enfeksiyon ağır ise bitki tamamen kuruyabilir.
• Domates ve hıyar bitkisinde köklerindeki urlar büyüktür.
• Biber bitkisinin kökündeki urlar ise nispeten daha küçük olur.
• Verim kaybı %15-85’dir.
• Dünya’da 90’ın üzerinde türü bulunan kök-ur nematodun 7 türüne ülkemizde rastlanmıştır.
• M. javanica, M. arenaria ve m. hapla en önemli türdür.
• Kök-ur nematodu polifag bir zararlıdır.
• Sebze, süs bitkileri ve meyveleri kapsar.
• Yabancı otlardan bir çoğu da bu nematod için uygundur (özellikle= köpek üzümü)

Doğal Düşmanları:

Funguslar: Arthrobotrys conoides, A. oligospora, Paecilomyces lilacinus, P. fumosoroseus, Trichoderma harzianum ve Posteuria penetrans‘dır.

Bakteriler: Pasteuria penetrans‘dır.

Karantina Önlemleri:

• Kök-ur nematodları, karantinaya tabidir.
• Bulaşık üretim materyallerinin temiz bölgelere taşınması önlenmelidir.
• Toprak örneği alınacak alanlarda tek yıllık bitkiler bulunuyorsa; ocaklar halinde kurumaların olduğu yerlerden ve bu yerlere yakın sağlam bitkilerin kökleri civarında toprak örneği alınır.
• Çok yıllık bitkilerin bulunduğu alanlardan toprak örneği alınırken, sağlıksız gelişme gösteren bitkilerin taç iz düşümü çevresinden ve ağacın kılcal kökleri civarından alınmalıdır.

Kültürel Önlemler:

• Kültürel önlemlerin uygulanması pratik ve ekonomik değildir.
• Bitkisel üretimde nematodla bulaşık olmayan dife ve fidan kullanılmalı.
• Üretim materyali ekim veya dikimden önce mutlaka nemotolojik yönten analiz edilmelidir.
• Dayanıklı çeşit kullanılmalıdır.
• Sulama suyunun nematodla bulaşık olmamasına dikkat edilmelidir.
• Ekim ve dikim öncesinde, yazın sıcak ve kurak aylarında toprağın 15 gün ara ile 30-40 cm derinlikte en az 2 kere alt üst edilerek işlenmelidir.
• Hasan zamanı, domates, patlıcan ve hıyar gibi nematoda duyarlı bitki köklerinin toprakta bırakılmayıp sökülerek bir yerde toplanıp yakılması veya güneşin ve rüzgarın etkisinde kurumaların sağlanması nematod popülasyonunun azalmasına yardımcı olur.
• Bulaşık alanlarda kullanılan toprak işleme alet ve makineleri temizlemeden kullanılmamalıdır.
• Sera girişlerinde sönmemiş kireç kullanılarak hijyene dikkat edilmelidir.

Fiziksel Mücadele:

• Solarizasyon uygulanmalıdır.
• Bu amaçla 40-50 cm derinliğe kadar sürülerek tava geldikten sonr 30-40 cm derinliğe kadar sürülerek kesekler kırılmalı ve yüzeyi düzeltilmelidir.
• Damlama sulama sistemi döşendikten sonra toprak 0.025-0.1 mm kalınlığında UV katkılı şeffaf plastik örtü ile düzgünce kapatılmalıdır.
• Toprak nemini kaybederse örtünün altında bırakılan damla sulama sistemi çalıştırılmalıdır.
• Uygulama yazın sıcak ayların (temmuz-ağustos) 4-8 hafta süreyle yapılmalı.
• Solarizasyon başarısını arttırmak için örtüyü sermeden önce organik madde ilave edilmelidir.
• Solarizasyon + 1kg yaş gübresi/m2 veya solarizasyon + 3kg sığır gübresi/m2 eklenmelidir.
• Toprak fumigantları kullanılarak, solarizasyon süresi 4 haftaya kadar indirilebilir.

Kimyasal Mücadele:

• Ekim veya dikim öncesi toprak ilaçlaması,
• Dikimle beraber veya dikim sonrası ilaçlamalar,
• Meyve ağaçlarında sadece muzd bitki varken nemotisit uygulaması yapılmalıdır.
• Nematodlara karşı ilaçlama, toprak tavında iken, toprak sıcaklığı 15°C ve üzeri olduğu zaman yapılır.

İlaçlardan Bazıları:

• Abamectin
• Ally isothiocyanote
• Bacillus firmus
• Dozomet
• Dimethyl disulfide
• Ethoprophos
• Fenamiphos
• Metam potasium
• Metam sodium
• Sarımsak extraktı

Turunçgil Nematodu (Tylenchulus semipenetrans)

• Turunçgil nematodunun dişileri böbrek veya fasulye tanesi şeklinde başını boyun bölgesine kadar kılcal köklere sokmuş, vücut asılı vaziyette tek veya koloni halinde, erkekler ise iplik şeklinde ve kök etrafında toprakta serbest olarak bulunur.
• Dişi turunçgil nematodu hayatı sona erinceye kadar kökte beslenir.
• Bir dişi jelatinimsi yapışkan madde içerisinde 70-100 yumurta bırakır.
• Yılda 1-3 döl verir.

Zararı:

• Dişi turunçgil nematodu, beslenmek amacıyla kılcal köklerin kabuk hücrelerini zedeleyerek başlarını içeriye sokar, kökün korteks tabakasında beslenir ve özsuyunu emer.
• İletken doku hücrelerinin tahrip edilmesi nedeniyle normal su nakli yapılmadığından, yeteri kadar mineral madde temin edemez.
• Bunun sonucunda durgunluk, gerileme susuzluk belirtileri görülür.
• Yapraksız kalan dallar kurur ve çalılaşır.
• Genç ağaçlarda bodurlaşma görülür.
• Meyve küçük kalır.
• Bütün turunçgil çeşitleri asma, zeytin, incir, trabzon hurması ve turunçgil konukçularıdır.
• Karantina önlemi uygulanmalıdır. Karantinaya tabi nematodtur.

Kültürel Önlemler:

• Nematodlardan ari temiz arazide ekim/dikim yapılmalıdır.
• Toprak tahlili yapılmalıdır.
• Bulaşık bahçede kullanılan pulluk, çapa vs. aletler iyice temizlenmelidir.
• Damlama sulama tercih edilmelidir.
• Toprağa çiftlik gübresi, yeşil gübre gibi organik maddelerle karıştırarak toprağın biyolojik aktivitesi arttırılmalıdır.

Kimyasal Mücadele:

• Dikim öncesi toprak ilaçlaması,
• Vejetasyon döneminde ilaç uygulanması yapılmalıdır.

İlaçları: Fenomiphos

Patates Çürükçül Nematodu (Ditylenchus destructor)

• Erkek ve dişi bireyi ipliksi formdadır.
• Nematodun bütün dönemleri genellikle konukçusu içinde bazen de etrafında ki toprakta bulunabilir.
• İç parazit (endoparazit) olan ve konukçularının toprak altı kısımlarında bulunan patates, çürüklük nematodu, bitkideki canlı dokularda veya saprofit olarak funguslarla beslenebilir.
• Dayanıklı dönemi yoktur.
• Çoğunlukla, depolanan tohumluklarda ve toprakta kalan bulaşık yumrularda kışlar. Elverişsiz koşullarda, toprakta yumurta halinde de kışı geçirebilmektedir.

Zararı:

• Bu nematod, patates yumrularında lentiseller ve göz yakınlarından girer.
• Başlangıçta kabuk kaldırıldığında belli olan küçük parlak, beyaz, unumsu veya tebeşir gibi beslenme cepleri denilen lekeler görülür.
• Kabuk altında kuru, granüler dokudan oluşan bal peteği görünüşünde, çok sayıda nematodun bulunduğu açık kahverengi lezyonlar ve bütün yumruyu saran koyu kahverengi nekrotik lekeler meydana gelir.
• Dokular kurur, büzülür ve çatlar Kabuk, kağıt veya deri gibi bir hal halır.
• Nematodun giriş yaptığı bölgelerden sekonder mikroorganizmalar yumruya bulaşır.
• Bu durumda renk siyahtır.
• Bulaşık yumrular eğer nemlli koşullarda saklanırsa genel bir çürüme meydana gelir ve yanındaki yumruları bulaştırır.
• Yukarıda anlatılan ve patates çürüklük nematodu tarafından oluşturulan yüzeysel lezyonlara benzemeyen, bütün patates yumrusunu kaplayabilen derin lezyonlar ise soğan sak nematodu tarafından meydana getirilir.
• Soğan sak nematodu ile bulaşık dokular süngerimsi sarıdan kahverengiye kadar değişen renktedir.
• Genellikle yumurda çatlama görülmez.
• Soğan sak nematodu bitkinin toprak üstü aksamında zararlıdır.
• Bitkide tipik bodurluk kalınlaşma ve çarpıklıklar meydana getirir.
• Yumruda herhangi bir zararı görülmez.
• Patates çürüklük nematodu ve soğan sak nematodu nedeniyle meydana gelen çürüme, fungusun etkisiyle artar.

Konukçuları:

• Patates, nohut, havuç, hayvan bezelyesi, yer fıstığı, domates, hıyar ve sarımsaktır.
• Yabancı ot konukçuları ise tarla nanesi ve tarla eşek maruludur.

Mücadelesi:

Karantina Önlemleri:

• Bulaşık üretim materyalinin temiz bölgelere taşınması önleyici karantina yöntemlerine titizlikle uyulmalıdır.
• Depoda zararlanma devam etmektedir.

Kültürel Önlemler:

• Bulaşık yumrular toplanıp imha edilmelidir.
• Sertifikalı tohum kullanılmalıdır.
• Serin ve kuru şartlarda depolama ile, yumru içerisinde nematodun üremesi diğer yumrulara yayılarak bulaşması önlenir.
• 3-4 yıllık münavebe uygulanmalıdır.
• Yabancı ot mücadelesi yapılmalıdır.

KİMYASAL MÜCADELE ÖNERİLMEMEKTEDİR.

Çeltik Beyaz Uç Nematodu (Aphelenchoides besseyi)

• Çeltikte başlıca inokulum kaynağı tohumdur.
• Tohumluk ekildiğinde nematodlar aktif hale gelir, gövdeden büyüme noktasına doğru hareket eder ve apikal meristeme ektoparazit olarak beslenirler.
• Nematod sayısındaki artış kardeşlenmenin sonuna doğru meydana gelir.
• Nematodlar çiçeklenmeden önce çiçek saklımı kın içindeyken giriş yaparak yumurtalıkta, erkek organda, pulcukta ve embriyoda ektoparazit olarak beslenir.
• Tohumda dormant dönemde 2-3 yıl canlı kalabilirler.

Zararı:

• Çeltik bitisinin toprak üstü kısımlarında zarar yapar.
• A. besseyi hassas bitkilerin sap ve yapraklarında meristem dokuda beslenir.
• Zarar görmüş çeltik bitkisinde kardeşlere ait yaprakların uç kısmında 3-5 cm mesafede beyazlaşma olur.
• Daha sonra bu bölgeler bükülüp kıvrılarak salkımın yaprak kınından çıkışını engeller.
• Enfekte olmuş çiçek salkımı daha kısa ve uçlardaki çiçekler dumura uğrar.
• Çiçekler kısır olabileceği gibi cılız, biçimsiz, çimlenme potansiyeli düşük tanelerde oluşabilir.
• Enfekte olmuş bitkiler geç olgunlaşır.
• Kimyasal mücadele için ruhsatlı ilaç mevcut değildir.

Kültürel Önlemler:

• Tohumluklasr 3 saat soğuk suda ve sonrasında 52-57°C sıcak suda 15 dk bekletilir. Bulaşmayı ve zararı azaltmak için tohum yatağı sulanabilir yada doğrudan suya ekim yapılabilir.
• KARANTİNAYA TABİDİR.

Fiziksel Mücadele:

• Normal suda bekletme
• Sıcak su ile muamele tohumluklar ve arpacıklarda uygulanır.

Patates Kist Nematodları (Globodera rostochiensis ve Globodera pallida)

• En önemli konukçusu patatestir.
• Domates ve patlıcanda da zarar yapar.
• Diğer Solanum sp. konukçuları arasındadır.
• Dayanıklı dönem kistler, toprakta konukçu bitilerin bulunmaması halinde, canlı yumurtaları yıllarca toprakta muhafa ederler.
• Yılda 1 döl verirler.
• Bitkiler 8 haftalıkken çiçeklenme başlangıcı döneminde dişiler kökler üzerinde görülürler daha sonra kist haline dönüşerek toprağa dökülürler.

Belirtileri:

• Toprak üstü aksamda hemen hiç belirti oluşturmazlar.
• Konukçu bitkinin kökünde nematodların beslenmesi sonucu, kökün iletim demetlerinde dev hücrelet, bitkinin su ve besin alım düzenini bozar
• Toprak üstü aksamda oluşturduğu ilk belirti zayıflama, gelişme geriliği, solgunluk şeklinde olur.
• Kök gelişiminde azalma görülür.
• Tarlada patates bitkisinin çiçeklenme döneminde köklerin dikkatlice sökülerek incelenmesi durumunda köklerde toplu iğne başı büyüklüğünde beyaz, sarı veya kahverengi kistler gözlemlenir.
• KARANTİNAYA TABİDİR.
• Bulaşık toprak örnekleri, tohumluk, patates, fidanlar ve soğanların temiz alanlara girişi engellenmelidir
• RUHSATLI İLACI MEVCUT DEĞİLDİR.

Soğan Sak Nematodu (Ditylenchus dipsaci)

• Bitkide beslenme sonucu, bitki üst aksamında şekil bozukluğuna ve şişkinliklere soğan ve yumru, gövdede nekrozlara, çürümelere neden olur.
• Soğan ve yumruların soğuk depolanması esnasında nematodun gelişimi ve bitkideki çürüme devam edebilir.
• Konukçu bitkilerin tohumlarında da bulunabilirler.
• Killi toprakta yıllarca varlığını sürdürebilirler.
• Yumurda herhangi bir belirti oluşturmaksızın, bitkide tipik bodurluki kalınlaşma ve çarpıklıklar meydana getirebilir.
• Bitkinin boyu kısalır, yapraklar bükülür, üzerinde açık yeşil renkte şişkinlikler oluşur.
• Yaprakların göbde ile birleştiği yerlerde yumuşama oluşur.
• Bu kısımlar çekildiğinde kolaylıkla kopar.
• Yeşin aksam normal halini muhafaza edemez ve kendini aşağı doğru bırakır.
• Sürgünler şişer, boğum araları kısalır ve bodurlaşır.
• Polifag zararlıdır.
• KARANTİNAYA TABİDİR.

Kültürel Önlemler:

• Temiz toprağa temiz tohumluk kullanılmalıdır.
• Temiz sulama suları kullanılmalı, sel ve yağmur suları ile oluşabilecek bodurlaşmalar engellenmelidir.
• Dayanıklı çeşit kullanılmalıdır.
• 2-4 yıllık münavebe yapılmalıdır.
• Bulaşık yerlerde kullanılan aletler temizlenmeden kullanılmamalıdır.
• KİMYASAL MÜCADELESİ İÇİN RUHSATLI İLAÇ BULUNMAMAKTADIR.

Muz Spiral Nematodu (Helicotylenchus multicinctus)

• İplik şeklindeki ergin nematodun vücut uzunluğu 0,5mm’dir.
• Nematod gömlek değiştirdiği veya öldüğü zaman spiral şeklini aldığından bu isim verilmiştir.
• Nematodun dişi, erkek, larva ve yumurtası muz köklerinin içinde bulunmakta ve hayatlarını muz kökünün içinde tamamlamaktadır. (endoparazit)
• Kökteki nematod yoğunluğu Temmuz-Ağustos aylarında en yüksektir.
• Spiral nematodlardan H. multicinctus sadece muz bitkisinin gelişmesini engeller.
• Bitkinin boyu küçülür, gövde yumuşar, yapraklarda sararmalara neden olur.
• Muz salkımlarındaki parmaklar yeterince gelişemezler.
• Muz köklerinin çürümesine neden olurlar.
• Muz bitkisi devrilebilir.
• “Kist: içi yumurta dolu ölü dişi”

Kültürel Önlemler:

• Üretim materyaline nematod bulaşık olmamalıdır.
• Münavebe
• 4-6 ay su altında bırakılmalıdır.
• Dayanıklı muz çeşidi kullanılmalıdır.

Kimyasal Mücadele

Fenomiohos ve Fosthiazote