Bitki Virüs Hastalıkları
Patates X Virüsü (Potato virus x)
Etmenin patateste sebep olduğu hastalık ‘’Patates latent’’ patates beneklenme ve patates latent mozaik hastalığı olarak bilinmektedir.
Patates x virüsü mekanik olarak kolaylıkla taşındığından dolayı yaprakların birbiri ile teması, alet-ekipman, dikim makinaları, patates böceği ve çekirgeler gibi ısırıcı-çiğneyici ağız yapısına sahip böcekler ile de kolaylıkla taşınmaktadır.
Belirtileri:
• Yapraklarda klorotik lekelenmelere, renk değişimine ve yapraklarda küçülmeye neden olur.
• Bu virüsün PVY ya da PVA ile birlikte enfeksiyon yapması durumunda şiddetli Rugaz mozaik hastalığına yol açar.
Konukçuları: Patates, domates, tütün
Mücadele yöntemleri:
• Virüsten ari tohumluk materyal kullanılmalıdır.
• Dayanıklı çeşit
• Patates yumrularının kesilmeden ekilmesi gerekir
• Yabancı otlar temizlenmelidir
• Bulaşık bitki imha edilmelidir.
– Vektörlerle mücadele edilmelidir.
Patates Çizgi Virüs Hastalığı (Potato virus y)
***
– Yaprak biti ile non-persistent yayılır.
– Virüs vejatatif materyaln ile yayılır.
– Patateste en önemli yayılma yolu ‘’tohumluktur’’.
Belirtileri:
– İlk belirtiler düzensiz mozaikler ve koyu lekeler şeklindedir.
– İlerleyen zamanlarda yaprakların kıvrıldığı, kırılganlaştığı görülür.
– Yaprağın alt damarlarında kahverengileşme ve içe doğru kıvrılma görülür.
– Büyüme de yavaşlama ve bitkide sararma görülür
Patates X ve patates A virüsleri ile birlikte hasta ettiklerinde yaprak kıvırcıklaşması ve damar nekrozu daha şiddetli olur.
Konukçuları: Patates, tütün, biber, domates, patlıcan, ıspanak ve yabancı otlar konukçusudur.
Kültürel Mücadele:
– Dayanıklı ve toleranslı çeşit seçilmeli
– Yabancı otlar temizlenmeli
– Tohumluklar virüsün bulunmadığı bölgelerde üretilmeli
– Sertifikalı tohumluk kullanılmalı
– Yaprak biti ile mücadele edilmeli
Tütün Mozaik Virüs [Tobacco mosaic virus (TMV)]
Virüs bitki özsuyunun mekanik inokulasyonuyla, aşılamayla ve kültürel işlemler esnasında bitkiler arası temasla, tohumla ve bazı ısırıcı-çiğneyici ağız yapısına sahip böcek türüyle taşınmaktadır.
TMV sistemik olarak kök, gövde ve yapraklarda bulunur. Ayrıca tohumun dış yüzeyinde, tohum kabuğunda ve ender olarak tohum endosperminde de bulunmaktadır.
Virüs, hastalıklı bitki artıklarında, sigara ve tütünde, yabancı ot, bulaşık topraklarda uzun süre hastalık yapma yeteneğini sürdürebilmektedir.
Belirtileri:
Genel belirti yaprak üzerindeki renk değişikliğidir. Bu renk değişikliği açık yeşil, sarı ve koyu yeşil mozaik şeklindedir. Yaprak üzerindeki koyu yeşil bölgeler açık yeşil bölgelere göre daha hızlı gelişmektedir. Ve bu bölgeler daha kalın ve kabarık bir görünüm almaktadır. Yaprak kıvrılır, formasyonlar meydana gelir.
– Bitkide bodurluk, yaprakta kıvrılma ve daha sonra yaprak kurur.
-Konukçuları:
– Ari temiz tohum, dayanıklı çeşit kullanılmalıdır.
– Aro konukçularla yan yana ekim yapılmamalıdır.
– Yabancı ot mücadelesi yapılmalıdır.
– Bulaşık bitki imha edilmelidir.
– Kültürel işlemlerden önce eller bol su ve sabunla temizlenmelidir. Çalışma süresince sigara ve tütün içilmemelidir.
– En az 2 yıllık ekim nöbeti
– Azotlu gübreler hastalığı karşı duyarlılığa arttığından, dengeli gübreleme yapılmalıdır.
Hıyar Mozaik Virüsü (Cucumber mesaic virus)
Hastalıklı bitki artıklarında ve yabancı otlarda yaşamını devam ettirebilir.
** Etmen yabancı ot tohumları, mekanik olarak ve yaprak bitleriyle yayılır.
Belirtileri:
Hastalığın ilk belirtisi yapraklarda damar arasında küçük yeşilimsi lekeler şeklinde görülür.
Daha sonra bu lekelerin şiddetlendiği ve yayıldığı görülür.
Bitkide bodurluk ve yapraklarda deformasyon oluşur.
Yapraklar arasında görülen lekeler kabarcıklaşır.
Benzer lekeler ve kabarcıklar meyvede de görülür.
Bitkide kol atma yavaşlar ve meyvede şekil bozuklukları görülür.
Hastalığın görüldüğü bitkiler:
Hıyar, kavun, karpuz, kabak, muz, domates, biber, börülce, ve mısır etmenin konukçusudur.
Kültürel mücadele:
• Hastalıklı bitkilerden tohum alınmamalıdır.
• Hastalıklı bitkiler imha edilmelidir.
• Bakım işlerinden önce eller bol sabun ve su ile yıkanmalıdır.
• Tarla yabancı otlardan temizlenmelidir.
• Sertifikalı tohum kullanılmalıdır.
Kabak Mozaik Virüs (Squash mosaic virus)
Yabancı otlarda ve tohumda yaşayışını sürdürür. Karpuz telli böceği virüsün vektörüdür.
Virüs mekanik olarak da taşınmaktadır.
Yapraklarda klarotik sarı lekeler, koyu yeşil damar bantlaşması ve deformasyon görülür.
– Yüksek sıcaklarda belirtiler maskelenebilir.
Yapraklarda kabarcıklar ve sertlik oluşur.
Meyvelerde renk bozulması, yüzeyde kabarcıklık ve şekil bozukluğu görülür.
Çiçeklenme dönemindeki hastalıklarda bitki meyve bağlamaz veya dökülür.
Hastalığın görüldüğü bitkiler:
Kabak, kavun, karpuz, hıyardır.
Kültürel Önlemler:
• Virüsten ari tohum kullanılmalıdır.
• Fidelerde hastalık görülürse hasta fideler imha edilmelidir.
• Ara konukçusu olan yabancı otlar ve vektör böceklerle mücadele yapılmalıdır.
Domates Lekeli Solgunluk Virüs (Tomato spotted wilt virus)
Virüs Thrips türleri ile aktif olarak taşınır.
Belirtileri:
Domates yapraklarında bronzlaşma, kıvrılma, nekrotik çizgiler ve benekler oluşur.
Yaprak sapı, gövde ve yeni gelişen sürgünlerde koyu kahverengi sürgünler gözlenir.
Sürgün ucundan geriye doğru ölüm, bitkide tek yönlü bodurluk ve solgunluk tipik belirtisidir.
Olgun meyve üzerinde açık kırmızı veya sarı alanlar görülür.
Yapraklarda klorotik çizgili lekeler veya nekrotik noktalar görülür.
Biberde olgun meyvede iç içe sarı halkalar görülür.
Marulda bitkinin tek tarafında yapraklarda klorotik lekeler görülür ve renk değişimi göbeğe kadar ilerler.
Marul bitkisinde tek taraflı gelişme geriliği olur.
Biberde bitkinin tamamında bodurluk, sararma ve solgunluk görülür.
Kültürel önlemler:
• Tohum yatağı hazırlanırken alan yabancı otlardan ve süs bitkilerinden temizlenmeli
• Yabancı otlarla mücadele yapılmalı
• Thripsle mücadele yapılmalıdır.
Patates Yaprak Kıvrılma Virüsü [Potato leafroll virus (PLRV)]
Etmen tohumluk yumrularla ya da hastalıklı bitkilerde beslenen yaprak biti tarafından sağlıklı bitkilere geçer.
Belirtileri:
• İlk belirtiler bitkinin genç tepe yapraklarında görülür. Genç yapraklar sararır, yukarı doğru külah şeklinde içe kıvrılır.
• Alt yapraklarda ise daha sonra kıvrılır, sararır ve pembeleşir. Böylece yapraklarda renk değişir.
• İleri dönemlerde alt yapraklar ölür, üst yapraklar ise kloroz (sararma) durumu devam eder.
• Bitkiler cüce kalır. Ve yukarı doğru kalkarlar.
• Daha ileri enfeksiyonda ise, hastalıklı bitki sağlam bitkilerden daha küçüktür. Yaşlı yapraklar kıvrılır, alt yapraklar dik ve deri gibi kalınlaşmış ve sertleşmiştir. Böyle yapraklar ele alındığında hışırt ile kırılır.
• Bazı çeşitlerin yumrularında ağ nekrozlarına ve yumru gövde ile birleştiği yerde kahverengileşmeye yol açar.
Ağ nekrozu hasatta hafif olarak görülmekle birlikte, depolama süresince daha da belirginleşir.
Konukçusu: Patates
Mücadele Yöntemi:
• Sertifikalı tohumluk kullanılmalıdır.
• Dayanıklı çeşit kullanılmalıdır.
• Patates yumrusu kesilmeden dikilmelidir.
• Yabancı ot mücadelesi yapılmalıdır.
• Hastalıklı bitki imha edilmelidir.
• Vektörü ile (yaprak biti) mücadele edilmelidir.
Patates A Virüsü [Potato virus A (PVA)]
Hastalık Hafif Mozaik olarak bilinmektedir. Patates A virüsü yaprak biti ile taşınmaktadır. Mekanik olarak da taşınır.
Belirtileri:
• Genel belirtileri, yaprakta oluşturduğu mozaik ve beneklenmedir.
• Bu virüs, bazı çeşitlerde yaprakta renk açılmaları ve bazılarında ise normalden daha koyu renk oluşumuna neden olur.
• Bulaşık bitkilerin yaprak kenarları dalgalı görülür; yapraklar parlak ve hafifçe kıvrık olur. Gövdeleri ise dışa doğru eğilir. Yumrularda ise genelde belirti göstermez.
Konukçusu: Patates
Mücadele Yöntemleri:
• Virüsten ari tohumluk kullanılmalıdır.
• Vektörlerle mücadele edilmelidir.
• Yabancı otlar temizlenmelidir.
• Dayanıklı çeşit kullanılmalıdır.
• Belirti gösteren bitki imha edilmelidir (erodikasyon)
Şeker Pancarı Nekrotik Sarı Damar Virüsü [Beet necrotic yellow vein virus (BNYVV)], (Rhizomonia virüsü)
Toprak mantarı (fungus) Polymyxa betae vasıtasıyla sağlam bitkiye bu virüs taşınır. Hastalığın yayılmasında, tarım aletleri, nakliye araçları, ve hayvanlar aracı olur.
Belirtileri:
• Ana kök gelişimi önemli derecede yavaşlar ve genellikle boş kısımdan sonra kuyruk kısmına doğru bir daralma görülür. Kökteki tipik sakallanma belirtisi dışında, virüs etkisi yapraklarda görülür. Yapraklar daha çabuk solar.
• Yaz aylarında yaprak kırılmaya başlar. Ve damarlar tamamen sararır.
• Kök enine kesit kesildiğinde iletim demetindeki siyahlaşma rhizomania’nın tipik belirtisidir.
Domates Sarı Yaprak Kıvırcıklık Virüsü (Tomato yellow leat curl virus)
Hastalık beyaz sinek ile taşınır.
Belirtileri:
• Yaprak kenarlarında ve oyalarında sararmalar oluşturur.
• Yaprak küçülür ve kenardan itibaren yukarı doğru kıvrılarak kayık görünümünü alır.
• Meyveler geç olgunlaşarak pazar değerini yitirir.
• Şiddetli enfeksiyonlarda %80’e ulaşır.
Kültürel Mücadele:
– Dayanıklı çeşit kullanımı
– Beyaz sinek ile mücadele edilmelidir.
– Sonbahar ve ilkbaharda dikimleri mümkün olduğunca ileri zamanlara alınmalıdır.
– Yabancı otlarla mücadele edilmelidir.
– UV yansıtıcı molçlar kullanılarak, beyaz sineklerin hareketleri sınırlandırılabilir.
– Hastalıktan ari fide kullanılmalı.
– Seralarda bulaşmayı azaltmak için tek tük hastalık görülen bitkiler yok edilmelidir.
– Tuzak bitkilerin (hıyar gibi) kullanılması böceklerin virüsü yayması azaltabilir.
– Sera açıklarının böceklerin geçemeyeceği tül perdeler ile kapatılmalıdır.
Tütün Rattle Virüs (Tobacco rattle virus)
Virüs etmen nematodlar aracılığıyla sağlıklı bitkilere bulaşır. Ayrıca mekanik inakulasyon ve tohum yoluyla da taşındığı bilinmektedir.
Konukçuları: Tütün, patates, lale, biber, havuç, soğan ve mısır gibi bitkiler yer alır.
Belirtiler:
Şeker pancarı ve ıspanakta klarotik ya da nekrotik lezyonlar, sistemik beneklenme şeklinde görülür.
Biberin yapraklarında halkalı leke ya da hat şeklinde patern olarak kendini gösterir. Yaprakta sarı halkalar, meşe yaprağı gibi yaprak oluşumları görülür.
Patateste nekrotik lokol lezyonlar, sistemik klarotik ya da nekrotik lekeler ve çizgiler şeklinde görülür.
Mücadele:
– Dayanıklı çeşit kullanılmalıdır.
– Hastalıklı bitki artığı yok edilmelidir.
– Yabancı otlar ile mücadele edilmelidir.
– Vektörle mücadele edilmelidir.
Arabis Mozaik Virüs (Arabis mosaic virus)
Hastalık etmeni ‘’nemotod’’ vektörler ile taşınmaktadır.
Viral etmen aşılama mekanik inakulasyon ve tohum ile taşınmakta ama bitkilerin birbirine teması ile taşınmamaktadır.
Konukçuları: Şeker, pancarı, bazı, kabakgiller, çilek, gül, lale ve bağlarda konukçulardır.
Belirtileri:
Hastalık etmeni mozaik, beneklenme ve klorotik halkalı lekeler oluşturmakta ve bazen de nekrozlara neden olmaktadır.
Kültürel Mücadele:
– Dayanıklı çeşit kullanılmalı
– Hastalıktan ari üretim materyali kullanılmalıdır.
– Enfekteli bitki artıkları yok edilmelidir.
– Vektör nematodla mücadele edilmelidir.
Not:
Viral hastalık etmenlerine kimyasal mücadele önerilmez!
Vektörlerine kimyasal mücadele yapılabilir!!
Arpa Sarı Cücelik Virüsü [Barley yellow dwarf virus, (BYDV)]
Yaprak biti ile persistent etmen taşınır.
Belirtiler:
Tarladaki belirtiler besin maddesi noksanlığı veya su stresin kaynaklanan belirti ile karıştırılabilir.
En yaygın belirtisi boğum aralarının kısalmasına bağlı olan cüceleşmedir. Cüceleşme boş oluşturamayacak kadar şiddetli olabilir.
En dikkat çekici belirti daha çok yaşlı yapraklarda görülen yeşil rengin kaybolmasıdır. Yaprakların sertleşmesi yukarı doğru (spirol şeklinde) testereli dişli yapraklar, başaklanma ve çiçeklenme azalma, kısırlık, boş, az ve küçük dane oluşumu dolayısıyla ürün kaybına neden olur.
Yulafta yapraklarda kırmızımsı-mor renk değişimi, bazen tüm bitkinin sararması ve sertleşmesi, başak kısmının yanması en yaygın belirtiler arasındadır.
Yaprak uçları kütleşir.
Konukçuları: Arpa, yulaf, buğday, çeltik, çavdar ve mısır ana konukçuları arasında yer alır.
Birçok yabancı ot ve poaceae familyasına ait konukçusu bulunmaktadır.
Kültürel mücadele:
– Dayanıklı Çeşit
– Vektörü olan yaprak biti ile mücadele yapılır.
– Sonbahar ekim geç olmalı, ilkbahar ise mümkün olduğunca erken yapılmalıdır.
– Yabancı otla mücadele edilmelidir.
Şeker Pancarında Tepe Kıvırcıklık Virüsü (Beet curly top virus]
Viral etmen ‘’yaprak piresiyle’’ taşınır.
Belirtileri: Yaprak oyalarında, önce damarların rengi açılıp ağarır ve büyüme yavaşlar, sonra kırışıklıklar oluşur ve kenarlar tepe ucundan başlayıp, her iki yandan birden içe doğru dürülürler. Damarlar, oyaların alt yüzünde belirgin kalınlaşır. Ve üzerlerinde iğnemsi çıkıntılar gelişir. Köklerde flaem dokusu kararır, yan kök oluşumu ve ölümün artması ile sık bir sakallanma başlar, büyüme yavaşlar. Enfeksiyon geç dönemde ortaya çıkarsa bitkiler çoğunlukla ölür.
Kültürel mücadele:
– Vektör böceği olan yaprak piresiyle taşınır. Bu yüzden bununla mücadele edilmeli
– Dayanıklı çeşit ekilmelidir.
Toprak Kökenli Buğday Mozaik Virüs [Soil borne wheat mosaic virus (SBWMV)]
Bu virüs mekanik olarak ve vektörlerle taşınır. Vektörü toprak kökenli bir fungus olan polymyxa graminis’tir.
Belirtileri:
Yaprakta benekler ve lekeler, yaprak damarı boyunca uzanan düzgün olmayan çizgiler halindedir. Bazen bu lekeler yaprak üzerinde açık yeşil izler halinde görülür. Çoğu zaman açık yeşil zemin üzerinde koyu yeşil lekelerde görülür. Bazı çeşitlerde açık sarı ve devamlı olmayan çizgiler meydana gelir.
Yaprak kını ve kavuzlarda ise mozaik lekeler görülür.
Hassas çeşitlerde cüceleşme ve rozetleşmeye neden olur. Viral toprakta uzun yıllar kalabilmektedir.
Konukçuları:
Buğday, arpa, çavdar, ayrık, beyaz ayrık çimi, brom, domuz ayrığı, yumak otu, çim, darı, it kuyruğu ve salkım otu gibi.
Mücadelesi:
– Dayanıklı çeşit tek mücadele yöntemidir.
Asma Yaprak Kıvrılma Virüsü (Grapevine leafroll associated virus)
Etmen ‘’unlu bit’’ ile taşınır. Aşı kalemi ve bulaşık anaçlarla yayılır.
Belirtiler:
• Hastalıklı asmalarda gelişme geriliği, bodurluk görülür.
• Yapraklar içe doğru kıvrılır, yaprak oyası kırmızımsı ve sarımsı renk alır.
• Yaz başında alt yaprakların damar aralarında kırmızımsı renk görülmeye başlar.
• Yazın sonuna doğru bu kızarma yaprak oyasına kaplar sadece damarlar yeşil kalır.
• Meyve salkımları çok kısa kalır ve olgunlaşma gecikir.
• Meyve rengi yeşil ve soluk olur.
• Bitkinin iletim demetleri ve yaprak dokularında kahverengileşme olur.
• Meyve şeker oranı düşer %70’lere varan ürün kaybı olur.
Asma bu virüsün konukçusudur.
Mücadelesi:
Aşı kalemi ve üretim materyalleri sağlam asmalardan alınmalıdır.
– Virüsten ari asmalar kullanılmalıdır.
– Hastalıklı anaç ve asmalar derhal sökülmelidir.
– Virüsün vektörü unlu bit ile mücadele edilmelidir.
Turunçgillerde Kavlama Virüsü (Citrus psorosis – associated virus)
Hastalık her türlü aşı materyali ile taşınmaktadır.
Psorosis A ve Psorosis B iki türü vardır.
Psorosis A Tipleri:
Erken ilk baharda bitkilerin genç yapraklarında soluk bantlar oluşur. Bu bantlar olgun yapraklarda kaybolur. Ağaçların gövde ve kalın dal kabuklarında pul şeklinde kavlamalar ve dökülmeler görülür. Dökülen kabukların yerlerinde sarımsı lekeler oluşur. Kabukların kavladığı yerlerden zamk akıntısı olur. Ağaçların uç bölgelerinde yapraklarda sararmalar ve dallarda kurumalar görülür.
Psorosis B Tipleri:
Olgun yaprak ve olgunlaşmamış meyvelerde halka şeklinde ve çeşitli büyüklükte açık sarı ve beyaz renklerde lekeler oluşur. Olgun yaprakların alt yüzünde kahverengi lekeler oluşur. Psorosis B tipi daha şiddetlidir. Ve ağacı kısa sürede öldürür.
Kültürel Önlemler:
– Virüsten ari üretim materyali kullanılmalıdır.
– Budama aletleri ağaçtan ağaca geçerken %2’lik sodyum hipoklorid ile dezenfekte edilmelidir.
– Bulaşık ağaçlar sökülerek imha edilmelidir.
Turunçgil Tristeza Virüsü (Göçüren hastalığı) [Citrus tristeza virus (CTV)]
Yaprak biti türleriyle taşınmaktadır. Vejatif üretim materyaliyle taşınmaktadır.
Belirtileri:
Turunç anacına aşılı ağaçlarda kuruma, bodurlaşma, dallarda çalılaşma ve geriye doğru ölüm şeklinde görülür.
Yapraklarda klarotik renklenmeler, soluk görünüm gözlenir.
Enfeksiyon ilerleyen aşamalarında portakal, altın top, mandarinde aşı birleşim yerinde diz kapağı şeklinde şişkinlikler oluşur.
Bu kısımdan kabuk doku kaldırıldığında turunç anacı kısmındaki odun dokuda iğne başı şeklinde çıkıntı ve karşılığı kabukta girintiler tipiktir.
• Meyve boyutlarda küçülme, fidanlarda sararmalar görülür. Anaç farketmeksizin portakallarda gövde çukurlaşması oluşturur. Yapraklarda dökülme görülür.
Konukçuları: Turunçgiller
Karantinaya tabii virüstür!!
Mücadele Yöntemleri:
– Turunç yerine dayanıklı ya da tolerant anaç kullanılmalıdır.
Şarka Virüsü (Plum pox poty virus)
Hastalık etmeni virüs uzak mesafelere vejatatif olarak aşı kalemi, gözü, fidan gibi üretim materyaliyle, kısa mesafelere de ‘’yaprak biti’’ non-persistent olarak taşınırlar.
Belirtileri:
• Çiçek petallerinde koyu pembe çizgiler şeklinde renk kırılmaları.
• Yapraklarda; damar çevresinde açık yeşil renk değişikliği, damar bantlaşması, sarıdan yeşile değişen halka, bant ve çizgi şeklinde lekeler.
• Meyvede; sarı renkli halka ya da çizgi şeklinde oluşumlar, yüzeyinde deformasyonlar. Özellikle kayısı ve erikle girinti çıkıntılı yapılar ve kahverengileşme.
• Çekirdekte yalnızca erik ve kayısıda belirtiler verir. Özellikle kayısı çekirdeğinde meyve etinin izdüşü şeklinde çekirdekteki kısımda sarı halka ya da çizgi şeklinde lekeler tipiktir.
Mücadelesi:
• Hastalığın bulaşmasını engellemek en temel yöntemdir.
• Virüsten ari sertifikalı fidan kullanılmalıdır.
• Vektörü ile mücadele
• İç ve dış karantinaya tabi olan bu virüs görüldüğü yerde imha edilmelidir (eradikasyon)
• Dayanıklı çeşit
Elma Mozaik Virüsü (Apple mosaic virus)
Etmen mekanik olarak ve aşı ile taşınır, polen ve tohum ile taşınmaz.
Belirtileri:
• Yapraklarda açık sarı kenarları belirgin lekeler ve mozaiklenme görülür.
• Yaprak damarlarında renk açılması görülür.
• Bu lekeler hassas çeşitlerde bütün yapraklarda, toleranslı çeşitlerde ise birkaç yaprakta görülür.
• İlerleyen zamanlarda bu lekeler kahverengiye döner.
• Hassas çeşitlerde olgun yapraklar dökülür.
Hastalığın görüldüğü bitkiler:
• Elma, huş ağacı, fındık, şerbetçi otu ve gülgiller familyasına bağlı bitkiler etmenin konukçusudur.
Kültürel önlemler:
• Sağlıklı üretim materyalleri kullanılmalıdır.
• Hastalıklı ağaçlardan üretim materyali alınmamalıdır.
Bağlarda Yelpaze Yapraklılık Virüs Hastalığı (Grapvein fan leaf virus)
Bu virüs Xiphinema spp. Ve Longidorus türleri ile taşınmaktadır.
Belirtileri:
• Yaprak damarları anormal şekilde dağılarak yaprağa yelpaze şeklini verir.
• Yeni hastalıklarda halka ve çizgi şeklinde lekeler görülmektedir.
• Yapraklarda yeşil ve sarı mozaikler görülür.
• Sürgünlerin boğum aralarında düzensizlik ve kısalma olur.
• Asmada çalılaşma görülür
• Sürgünlerde yassılaşma, zigzog oluşumu ve çatallaşma görülür.
• Virüsün asmada gövde çukurlaşması yapan ırkları da vardır.
• Aşı noktasında kalem-anaç uyuşmazlığına benzer belirtiler oluşur.
• Salkımlarda done silmesi ve irili ufaklı done oluşumu görülür.
Virüs konukçusu Asmadır. Yani monofagtır.
Kültürel önlemler:
• Yeni bağlar nemotodsuz alanda kurulmalıdır.
• Üretim materyali virüsten ari olmalıdır.
• Kullanılan omçalar sertifikalı ve virüsten ari olmalıdır.
Sert Çekirdeklilerde Halkalı Leke Virüsü (Prunus necrotic ringspot virus)
Virüs köklü ve köksüz kalem, aşı gözü, tohum ve çiçek tozu ile taşınır.
Belirtileri:
• Yapraklarda belirgin olmayan açık ve koyu yeşil beneklenmelerde küçük halkalar ve bantlar görülür.
• Bu belirtiler bazı çeşitlerde maskelenebilir.
• Bu benekler zamanla kahverengi nekrozlara dönüşür.
• Bu nekrozlar gayrimuntazamdır. Nadiren yuvarlaktır.
• Zamanla bu nekrozlar dökülür ve yaprak delik deşik bir hal alır.
Konukçuları: Kiraz, Vişne, Erik, Şeftali, Mahleb
Kültürel Önlemler:
– Virüsten ari fidan dikilmesi
– Şüpheli ağaçların imhası (erodikasyon)
– Hastalı ağaçlarda üretim materyali alınmamalıdır.
Turunçgilde Cüceleşme Viroidi [Citrus exocortis viroid (CEVD)]
Bu etmen bir viroid olup her türlü aşı materyali ve çeşitli alet ve ekipmanları ile ağaçtan ağaca yayılabilir.
Belirtileri:
– Bodurluk ve genel sararma
– 3 yapraklı anaç üzerindeki bulaşık turunçgil ağacında şiddetli bodurluk, zayıflık, kloroz anaç üzerinde kabuklarda kavlama, çatlama ve yarılmayı takiben 3-13cm şeritler halinde kabuk soyulmaları ve kalkmaları ile kabuk ölümü oluşur.
Anaç ve kalem uyuşmazlığı ile bazen zamk akıntısı görülür.
Konukçuları: Portakal, limon, altıntop, mandarin, viroide çok duyarlı olan 3 yapraklı anacı üzerine aşılandıklarında çok şiddetli belirti gösterir.
Mücadelesi:
– Hastalıktan ari sertifikalı fidan kullanılmalıdır.
– Dayanıklı anaç kullanılmalıdır.
– Hasta ağaçlar imha edilmelidir.
– Aletlerle ağaçtan ağaca geçerken %3’lük sodyum hipoklorid + %2’lik formalin carizza citrange solüsyonlarına batırılarak dezenfekte edilmelidir.
Turunçgil Gözenek Viroidi (Citrus cachexia viroid)
Hastalık Belirtisi:
Yapraklarda küçülme, sarı benek oluşumu görülür. Bulaşık bitkinin aşı yerinde kabukla kahverengi bir leke oluşur. Bu leke giderek yukarı doğru büyür ve bu lekenin altında ufak şişlikler oluşur. Bulaşık bitkilerde aşı yerinin 10-15cm yukarısında kabukta kavlama ve mantarlaşma görülür. Bitkide bodurluk ve taç yapraklarında küçülme olur.
Not: Etmen aşı materyalleri, aşı ve budama aletleri, mekanik yollar ile taşınır.
Konukçuları: Tüm turunçgil çeşitleri
Kültürel Önlemleri:
– Virüsten ari üretim materyali kullanılmalı
– Budama aletleri ağaçtan ağaca geçerken %2’lik sodyum hipoklorid ile dezenfekte edilmelidir.
– Bulaşık ağaçlar derhal imha edilmelidir.
Patates İğ Yumru Viroidi [Potato spindle tuber viroid (PSTVd)]
Hastalık etmeni polen ve bulaşık yumrularla, tohumla taşınır.
Bitkiler arasındaki fiziksel temas, bulaşık budama veya kesim aletlerin kullanımı sonucunda, kolaylıkla taşınır.
Belirtileri:
• Olgun domates bitkileri PSTVd’nin şiddetli ile enfekte olduğunda; yaprakçılarda morumsu renklenme ve sararma
• Boğum aralarında kısalma, yaprakların aşağı doğru kıvrılması kalınlaşma, yapraklarda şekil bozukluğu, yaprak orta damarında ve gövde nekrozlaşma, gevrekleşme meydana gelir.
• Sürgün gelişiminde zayıflama, çiçeklerde dökülme, meyvelerde koyu yeşil renkte gelişim ve bitkide cüceleşme şeklinde belirtiler oluşur.
Patateste meydana gelen belirtiler:
Küçük yapraklar kırışmış görünümde olup, yapraklar aşağı doğru kıvrılma (epinasti) ve boğum aralarında kısalma oluşmaktadır.
Patates yapraklarında cılızlaşma, dikleşme ve sıklıkla normalden koyu yeşil görünüm meydana gelmektedir. Enfekteli patates yumrularında genellikle boyun yani iğ ve/veya halter şeklinde uzama ve şekil bozukluğu oluşmaktadır.
• Yumru üzerinde çatlaklar ve normalden daha derin gözler de meydana gelmektedir.
Daha şiddetli zarar gören yumrularda ise; şişlik ve kabarıklık şeklinde belirtilerde gözlemlenebilir. Enfeksiyonun ilerleyen dönemlerinde patates bitkisinin boyunda kısalma ve bitki gelişiminde anormallik meydana gelir.
!NOT! Etmen ülkemizde karantinaya tabii olup toleransı sıfırdır!!!
Hastalığın görüldüğü bitkiler:
Patates ve domatestir. Ayrıca avokado, pepino, patlıcan altın çilek de konukçularıdır.
Kültürel Önlemler:
• Etmenden ari, sertifikalı üretim materyali kullanılmalıdır.
• Ara konukçu yok edilmelidir.
• Hastalıkla bulaşık olan bitkiler imha edilmelidir. (eradikasyon)
• Bakım işlemlerinde kullanılan alet ve ekipman %2’lik sodyum hipokloritle mutlaka dezenfekte edilmelidir.
Virüs hastalıklarıyla mücadelede kimyasal mücadele yoktur.
Varsa vektörü ile mücadele yapılır!!!
Turunçgilde Palamutlaşma [Citrus stubborn disease (CSD)]
Hastalık etmeni ‘’spiroplazmadır’’ Aşı materyalleri ve Cüce Ağustos Böcekleri ile taşınır.
Belirtileri:
Yaprakların şekli bozulur. Ovale benzer bir şekil alır. Yaprak uçlarında ve damar aralarında çinko noksanlığına benzer lekeler görülür.
Yaprak sapı ile dal arasındaki açı daralır. Ağaçta çalılaşma ve genel bodurluk görülür.
Hastalığın en tipik belirtisi ağaçların zamansız çiçek açmaları ve meyvelerin olgunlaşmaya doğru palamut şeklini almalarıdır. Meyvenin simetrisi bozulur, tadı ekşir ve acılaşır. Göbekli portakallarda göbek kaybolur. Ve içeriye doğru çöker. Meyve çekirdekleri küçük ve kahverengi olur, çekirdeklerin çimlenme gücü zayıflar.
Bütün turunçgil çeşitlerinde görülür.
Kültürel Önlemler:
• Virüsten ari sertifikalı üretim materyali kullanılmalıdır.
• Budama aletleri ağaçtan ağaca geçerken %2’lik sodyum hipoklorid ile dezenfekte edilmelidir.
• Bulaşık ağaçlar derhal sökülerek imha edilmeli.
• Vektöre karşı etkin mücadele yapılmalı.
Fitoplazma
Prokoryot aleminde mollicute sınıfında yer alır.
Bitkide flaemle sınırlıdır.
Amorf (değişken) şekillidir.
Obligot patojen olup kültür ortamında gelişmezler.
Konukçu hücrede tomurcuklanarak çoğalırlar.
Obligot patojen: Çoğalabilmesi için mutlaka canlı ortam gereksinim duyarlar.
Not: Polymxa ve Spongospora → Fungusları virüs vektörleridir
Not2: Bakteriler Virüs vektörü değildir!
Patateste Stolbur Fitoplazma İri Tomurcuk Hastalığı
Konukçuları: Patates, domates, biber, patlıcan, lavanta, bağ, mısır gibi bir çok kültür bitkisinde önemlidir.
Convolvulaceae (Convoluulus arvensis) ve Fabaceae (Trifolium spp.) familyalarında bazı yabancı ot türleri bu fitoplazma ve vektöründe konukçuluk etmektedir.
Yaprak pireleri bu hastalığın taşıyıcısıdır. Tarla sarmaşığı ve küsküt yoluyla da bir bitkiden diğerine taşınabilir.
Patateste: Enfekteli yumrulardan yetiştirilen bitkiler normal veya cılız filizlenme gösterir. Normal filizlenme gösteren bitkilerde ilk belirtiler 60-80 gün sonra sararma ve yaprak kıvrılması şeklinde görülür. Bunu takiben de farklı sap kısımlarında havai yumru ve stolon gelişimi görülür.
Domateste: Yapraklar yukarı doğru kıvrılma, yeni gelişen yapraklar daha küçük ve daha sarı, Gelişme durduğu için saplar cılız olur fakat flaem demetlerinin tıkanması sonucu enfeksiyon alanlarından genişlemeler oluşur.
Yan filizler gelişerek çalı görünümü meydana gelir.
Çiçek tomurcukları anormal bir şekilde dikleşir, taç yapraklar morarır ve tomurcuk irileşerek bir bütün olarak şekli alır.
Mücadele:
– Temiz tohumluk (yumru) alınmalıdır.
– Vektörle mücadele edilmelidir.
– Yabancı otla mücadele edilmelidir.
– Temiz üretim materyali kullanılmalıdır.
