Thorax (Bacaklar)

Thorax vücudun orta parçası olup, üç segmentten meydana gelmiştir. Bunlar sırasıyla, prothorax, mesothorax ve metathorax olarak isimlendirilir.
Segmentler arasında, esnekliği sağlayan zar seklindeki kısım ile, içeriye doğru, kasların bağlantı noktalarını oluşturan phragmata‘yı oluşturmuştur.
Thoraxta, bacaklar ve kanatlar bulunur. Thoraxta her segmentte bir çift olmak üzere toplam üç çift bacak bulunur, ancak bazı böceklerin ergin dönemlerinde bacak bulunmaz.

UNUTMAYIN BACAKLAR ABDOMENDE DEĞİL THORAX’TA BULUNUR!

Thorax başa cervix adını verdiğimiz zar şeklinde bir boyun kısım ile bağlanmıştır ve burada birer veya ikişer adet cervical sklerit bulunur.

Thoraxta yer alan her segment, dört parçadan meydana gelmiştir. Bunlardan birisi segmentin üst (tergum), birisi alt (sternum), ikisi de yan kısımlarını (pleura) kaplar.

Thorax segmentindeki tergum; notum (çoğulu; nota) olarak adlandırılır. Bunlardan her biri, bulunduğu segmentin ilk hecesini başına alarak isimlendirilir (ör., pronotum, mesonotum, metanotum gibi).

Ayrıca, notum üzerindeki skleritler birden fazla olabilir ve böcek gruplarına göre farklı şekillerde
isimlendirilir.

Pleuron (çoğulu; pleura) thoraxta iyi gelişmiştir. Üzerindeki skleritlerin her birine, genel olarak pleurit adı verilirse de, çoğunlukla birçok böcek grubunda, bunların özel isimleri vardır.

Pleuron, pleural dikişle iki parçaya ayrılır. Bunlardan önde olana episternum, arkada olana ise epimeron adı verilir.

Sternum (çoğulu; sterna) çoğunlukla, abdomende tek parçadan oluşurken, thoraxta birden fazla sklerit ihtiva eder ve genel olarak bu skleritlere sternit adı verilir. Ancak, bu skleritlerin de ayrıca özel isimleri vardır.

Herbir thorax segmentinde sternum sırasıyla; prosternum, mesosternum ve metasternum olarak
isimlendirilir.

Insecta sınıfında, yani böceklerde prothorax, daha iyi gelişmiş olmakla birlikte, bu segmentte kanat bulunmadığı için skleritleşme durumu, mesothorax ve metathoraxa göre çok basittir.

Prothorax, gerek yapı ve gerekse şekil bakımından böcek gruplarına göre büyük değişiklik gösterir. Örneğin, Orthoptera ve Coleoptera takımında çok iyi, Lepidoptera ve Hymenoptera gibi bazı takımlarda ise daha az gelişmiştir.

• Ergin böcekler genellikle bir veya iki çift kanada sahiptir.
• Nimf dönemlerinde kanatlar görülmekle birlikte, tam olarak gelişmemiştir.
• Larva dönemlerinde ise hiçbir zaman vücut dışında kanat belirtisi bulunmaz.
• İki çift kanada sahip böceklerde, mesothorax ve metathorax segmentleri birbirine benzer yapıda olduğundan, bunların ikisine birden pterothorax adı verilir.
• Eğer böcek sadece bir çift kanada sahip ise, bu mesothorax veya metathorax üzerindedir,
• Prothoraxta ise hiçbir zaman kanat bulunmaz.

Notum kısmı genellikle birden fazla sklerite ayrılır. Bunlardan önde olan scutum arkada olan ise scutellum olarak isimlendirilir. Bazı gruplarda bu skleritlerden her biri iki parçadan oluşmuştur, Bunlardan scutum’un ön kısmında olan sklerit prescutum; scutellum’un arka kısmında olan ise postscutellum’dur.

BACAKLAR

Bacaklar segmentli bir yapıya sahiptir. Tipik olarak bir bacak; coxa, trochanter, femur, tibia, tarsus (+ pretarsus) olmak üzere beş kısımdan meydana gelmiştir.

Bacağın yukarıda belirtilen beş bölümünün hepsinde, segmental olarak, kendilerine has kasları vardır. Bu nedenle bunlar gerçek segment olarak kabul edilir.

Bunlardan, tarsus’un tabanına bağlanarak bunun hareketini sağlayan kaldırıcı ve indirici kaslar bulunmakla birlikte, tarsal segmentlerin, segmental olarak bölünmüş ayrı ayrı kasları bulunmaz. Bu sebeple tarsus segmentleri tarsomer olarak isimlendirilir.

Segmentler birbiriyle, bir ya da iki eklem noktasından tutunur ve segmentlerin birbirine bağlandığı kısımdaki zar şeklindeki alana corium adı verilir.

1. Coxa: Bacağın thoraxa bağlandığı ilk segmenttir. Genellikle konik, silindirik veya yuvarlak yapılı bir segmenttir. Thoraxa, diğer segmentler arasında olduğu gibi corium adı verilen zar yapısındaki kısımla bağlanır.

2. Trochanter: Coxa’dan sonra gelen, bacağın ikinci kısmıdır. Trochanter genellikle kısa bir segmentten meydana gelmiştir, ancak bazı böcek gruplarında iki segmentlidir.

3. Femur: Bacağın üçüncü kısmıdır. Oldukça uzun bir segment olan femur, genellikle bacağın en kalın ve kuvvetli bölümüdür.

4. Tibia: Bacağın dördüncü segmentidir. Femur gibi uzun olmakla birlikte ona göre daha ince yapıdadır.

5. Tarsus: Bacağın son kısmı olan tarsus, tibiadan sonra gelen segmentlerdir.

Bacak Tipleri

Bacaklar, farklı böcek gruplarına göre, bazı değişiklikler arz eder. Bu nedenle sistematikte çok kullanılır.

Bacağın her bir segmentinin büyüklüğü, şekli ve üzerindeki setaların durumu birbirinden farklılık gösterir.

Diğer taraftan, bütün böcek türlerinde birbirinin aynısı olan bacakları görmek, birbirine çok yakın türler hariç, hemen hemen mümkün değildir. Değişiklik daha çok ön veya arka bacaklarda görülür, orta bacaklarda ise fazla bir değişiklik göze çarpmaz.

Birinci Çift (Ön) Bacağın Değişmesi Sonucu Meydana Gelen Bacak Tipleri:

1- Kazıcı Bacak: Bu bacak tipinde coxa’dan itibaren bütün bacak parçaları kalın ve kuvvetli bir yapıdadır, tibia’nın alt tarafında kazma işini yapan diş gibi çıkıntılar bulunmakta ve kazma esnasında ise tarsi segmentleri içeri doğru çekilmektedir.

2- Yakalayıcı Bacak: Ön bacağın coxa kısmının uzaması sonucu böcek bu bacağını ileri doğru uzatarak önünde bulunan diğer böcekleri yakalar. Femur ve tibia’nın birbirine karşı olan yüzeylerinde dikenli çıkıntılar bulunduğundan av bu iki kısım arasında sıkıştırılarak yakalanır.

3- Çengelli Bacak: Çengelli bacakta bacağın tibia ve tarsi kısımları çengel şeklini almıştır. Bu tip bacak, Anoplura: Pediculidae familyasında görülmektedir.

4- Temizleyici Bacak: Nymphalidae familyasına bağlı bazı kelebeklerin ön bacaklarının tarsi kısmı, birinci segmentin dışında çok küçülmüş ve hatta erkeklerde tamamen yok olmuştur.

Bu bacakların ince yapılı femur, tibia ve tarsi kısımları sık ve uzun kıllarla kaplıdır.

Bacaklar, sadece kelebeğin baş kısmının temizlenmesinde kullanılır.

5- Tutucu Bacak:

Bu tip bacak, Coleoptera takımının Dytiscidae familyası türlerinde, erkeklere özgü olarak birinci bacak tarsi‘sinin üçüncü segmentinin genişlemesi ile meydana gelir.

Bu tipte genişleyen tarsi segmentleri üzerinde bulunan biri büyük diğerleri ise küçük vantuzlar, çiftleşme sırasında dişilerin tutulmasında işe yaramaktadırlar.

Böceklerin Üçüncü Çift Bacaklarının Uğramış Olduğu Değişiklikler Sonucu Ortaya Çıkan Bacak Tipleri:

1-Sıçrayıcı Bacak: Bu bacak tipinde femur gayet büyük ve kuvvetlidir. Tibia oldukça uzundur.
Sıçramak için tibia’nın femur’un altına çekilmesi ve bundan sonra yere doğru bir tepme hareketinin yapılması gerekir.

2-Yüzücü Bacak: Sularda yaşayan böceklerin bacaklarında bazı değişiklikler görülmekte ve gaye su içerisinde veya yüzeyinde kolay yüzmeyi sağlamaktır. Genel olarak segmentler yassılaşmış, tibia ve özellikle tarsi segmentlerinin iç yüzeylerinde geriye doğru uzanmış sık ve uzunca kıllar bulunur. 

3- Toplayıcı Bacak: Balarısı ve polen toplayan diğer bazı arıların üçüncü çift bacakları bu görevi yapabilecek şekle dönüşmüştür.

Tibia ve tarsinin ilk segmenti genişlemiş, yassılaşmış, üzerinde çok sayıda kıl bulunur,

Tibianın genişlemiş olan bu kısmı konkav, bu kısma polen sepeti de denilmektedir.

4-Koşucu Bacak: Bu tip bacakta değişiklikler böceğin her üç çift bacağında da görülür ve çok yaygın bir bacak tipidir. Böceğin hızlı hareketini sağlamaya yarayacak şekilde femur ve tibia ince, uzun yapıdadır. Tarsinin 1. ve 2. segmenti diğer segmentlere göre daha uzundur. 

Genç Dönemlerde Görülen Bacaklar:

Ametabola giren böceklerin genç dönemleri ile yarı başkalaşım geçirenböceklerin nimf dönemlerindeki bacaklar, erginler ile benzer yapıdadır.

Ancak, tam başkalaşım geçiren böceklerin genç dönemleri, yani larvalar, erginlerden farklı vücut yapısına sahip olduğu için, bacak yapıları da değişiklik gösterir.

Bazı larvalarda hiç bacak bulunmazken, bir çoğunda thoraxta 3 çift bacak bulunur.

Tırtıllarda ise buna ilave olarak abdomende yer alan yalancı bacaklar bulunur.

1. Thorax Bacakları: Thorax bacakları (hakiki bacak), basit yapıda olmakla birlikte, normal bir bacakta bulunan bütün kısımlara sahiptir, ancak diğer segmentler gibi tarsus da tek segmentten oluşmuştur.

2. Yalancı Bacaklar: Yalancı bacaklar, abdomende bulunur ve buradaki integumentin dışarıya doğru oluşturduğu, uzunca segmentsiz yapıda çıkıntılardır. Dışarıdan segment gibi gözüken kısımlar ise, integumentin katlanmasıyla oluşmuştur. Lepidoptera larvalarında (hakiki tırtıl), yalancı bacakların uç kısmında kroşet adı verilen ve tutunmaya yarayan diken şeklinde çıkıntılar vardır. Uç kısımları çengelli yapıda olan bu dikenler, daire veya yarım daire şeklinde dizilmiştir.

Yalancı tırtıl adı verilen Symphyta (Hymenoptera) larvalarında ise kroşet bulunmaz.