Böceklerde Üreme, Gelişme ve Başkalaşım
BÖCEKLERDE GELİŞME
Embriyo Gelişme:
Embriyonun gelişmesi, yumurta çekirdeğinin birçok defa bölünüp, çekirdeklerin yumurta çevresinde gitmesiyle başlar. Deutoplasma tarafından beslenen hücreler, yumurtanın etrafında Blostoderm adını alan bir tabaka meydana gelir. Bu tabaka daha sonra Ectoderm ve Endoderm adını alır. Bu dönemden sonra özel hücrelerin çoğalması ile ortada tabaka mesoderm meydana gelir.
Larva Evresi:
Yumurtadan çıkan larva, kanatsız ve küçük yapılıdır, şekilce de çoğunlukla ergine benzemezler. Ergin hale gelinceye kadar çeşitli larva dönemlerini geçirmesi ve bu arada büyümesi gerekir.
Deri değiştirme, böcek kitin derisini yırtılarak vücut üzerinden atılması ve yerine yenisinin oluşması şeklinde olur. Deri thorax segmentinin dorsalinde yırtılarak atılır.
Larva Tipleri:
Ağız parçaları ısırıcı-çiğneyicidir.
Böceklerin zararlı devresi çoğunlukla larvadır.
1)Kampodeid (Compodeid) Larva:
Vücut uzun biraz yassı, cerci ve anten genellikle iyi gelişmiştir. Bacakları (thorax bacakları) gelişmiştir. ve larva genellikle aktiftir.
Apterygota; Campodea
2)Manas Tipi Larva:
Genellikle kıvrık baş iyi gelişmiş, thorax bacakları mevcut fakat abdomende bacak yoktur. Nispeten inaktif ve hareketsizdir.
Coleoptera (Scarabaeidae)
3)Tırtıl:
Vücut, ince, uzun ve silindirik, baş iyi gelişmiş 3 çift göğüs bacağından başka abdomen bacakları mevcuttur. İyi yürürler.
Tırtıllar 3’e ayrılır.
1-Gerçek Tırtıl
3 çift thorax bacağının yanında, abdomen de 5 çift yalancı bacak vardır. Bundan abdomenin 3-6 ve son segmentinde yer alır.
lepidoptera tırtılları çoğu bu tiptir.
diptera (sinekler)
coleoptera
2-Mühendis Tırtıl:
3 çift thorax bacağından başka abdomenin 6. ve 9. segmentinde yalancı bacak vardır. Toplamda 5 çift bacak vardır.
Lepidoptera (Geometridae)
3-Yalancı Tırtıl:
Abdomende 6-8 çift yalancı bacak vardır ve bunların ilki abdomenin 2. segmentinde yer alır. Bu duruma göre thorax bacakları ile abdomen bacakları arasında sadece bir baş segment vardır.
Hymenoptera (Symphyta alttakımı)
Vermiform Larva (Bacaksız Larva): Vücut uzun, bacak yoktur. Buna rağmen segmentlerin hareketi ile yavaşsa olsa hareket edebilirler.
Elateriform Larva: Bu tip larvada vücut uzun ve silindirik yapıdadır. Bacakları kısa ve vücudu sertleşmiştir. Elateridae (Coleoptera)
Pupa Tipleri:
Pupa dönemleri iç organların kaynaşıp ergine has şekilleri aldıkları bir nevi uyku dönemidir. 3 tip pupa vardır.
1-Serbest Pupa: Bu tip pupanın anten, bacak ve kanat izleri vücut üzerinde serbest olarak bulunur. Coleoptera, Hymenoptera, Neuroptera
2-Mumya Pupa: Bu tip pupalarda bacak ve kanat izleri vücut üzerine yapışıktır. Ergin hale geçince böcek pupa gömleğini sırt tarafından yırtarak dışarı çıkmaktadır. Lepidoptera, bazı Coleoptera, Hymenoptera ve Diptera familyalarında bu pupa tipi görülür.
3-Fıçı Pupa: Diptera takımına bağlı birçok familyda bu tip pupa görülür. Bunların özelliği larvanın son gömleği içerisinde pupa haline geçmesidir. Gerçekte serbest yapılı pupanın dışarıdan düzgün yapılı bir kap şeklinde hapsedilmiş olur. Böcek ergin hale gelince fıçının tepesinden dışarı çıkmaktadır. Son larva sertleşmesiyle oluşan bu koruyucu fıçıya puparium adı verilir.
BÖCEKLERDE BAŞKALAŞIM
Yumurtalarından çıkan larvalar ergin döneme geçebilmek için bir takım değişikliğe uğrar buna başkalaşım veya metamorfozis denir.
Bazı başkalaşım tiplerinde böceklerde görülen uyuşukluk ve değişme haline pupa denir.
Ametabola: Genç tam anlamıyla ergine benzer dolayısıyla metamorfoza yoktur. Bu başkalaşım Entagnatya sınıfına bağlı hücrelerde görülür.
Neometabola: Bu başkalaşımda larvanın ergin hale geçebilmesi için bir veya iki uyuşuk dönem geçirmesi gereklidir. Fakat bu ara dönemde larva dönemine ait organlar kaynaşmamıştır Bu tip başkalaşım Tysanoptera ile Hemiptera’nın Aleyrodidae, Phylloxeridae familyaları ve Coccoidae üst familyasında görülür.
Hemimetabola: Bu başkalaşıma yarı metamorfoza adı verilir. Bu başkalaşım da gençler ergine benzer, fakat kanatları yoktur. Nimf dönemi ilerledikçe kanatlar belirir ve ergine benzer. Orthoptera ve Hemiptera takımı örnektir.
Holometabola (Tam başkalaşım): Larva ergin olmadan önce pupa dönemi geçirirler. Bu dönemde larvanın iç organları kaynaşır ve ergine özgü şekillere dönüşür. Bu devrede böcek hareket ve beslenmeden kesilir. Bütün fizyolojik faaliyetleri azalır.
Neuroptera, Diptera, Coleoptera, Lepioptera ve Hymenoptera
Hypermetabola (Polymetabola): Coleopteranın bazı familyalarında mantispidoe, bazı coccidae erkeklerinde, bazı diptera takımına görülür.
Değişik larva dönemleri arasında bir yalancı pupa dönemi vardır.
BÖCEKLERDE ÜREME VE GELİŞME
Böceklerde Üreme Şekilleri:
Böcekler yumurta ile iki şekilde ürerler.
- Amphigonie (döllenmiş yumurta ile üreme)
- Parthenogenie (döllenmemiş yumurta ile üreme)
Döllemsiz Üreme: bu tarz üreme (partenogenetik) çeşitli böceklerde görülür.
- Arrhenotokie: Dişi böceğin bıraktığı döllemsiz yumurtadan sadece erkekler meydana gelir. Ör: Apis mellifera, bazı hymenopterler ve homopterlerde görülür.
- Thelytokie: Döllemsiz yumurtadan sadece dişi bireyler gelişir. Phasmidae (orthoptera) lymmantoria dispar ve lasiocampa pini de görülür.
- Amphitokie: Döllemsiz yumurtadan her iki cinsiyette birey gelişir. Örn: Saga lorth.
Diğer Üreme Şekilleri:
- Heterogonie: Döllemli ve döllemsiz çoğalmanın birbirini izlemesidir. Örn: Aphididae (Homoptera)
- Paedogenesis: Nadir olarak ergin hale gelmemiş böceklerin olgun yumurtalara sahip olmalarına ve döllemsiz olarak çoğalmalarına denir. Örn: Cecidomyidae (Diptera)
- Polyembrionie: Bir yumurtadan birden fazla embriyo yani birey gelişmesidir. Örn: Encyrtidae, Braconidae gibi asalak olan hymenopterlerde görülür.
- Viviparite: Böcekler genel olarak ovipardır yani yumurta meydana getirir. Bazılarında embriyonik gelişme vücut içerisinde tamamlanır ve dişi böcek canlı doğurur. Aphididae (Hemiptera)
- Hermaphroditismus: Aynı bireyin bünyesinde hem erkek hem de dişilik cinsel hücrelerin gelişmesi, bunların yavrularının meydana gelmesini sağlar. Icerya purchasi (Hemiptera; Monophlebidae)
Karşılıklı Etkiler:
1)Etkisizlik (Neutralism): İki canlı popülasyonu aynı biyotoprak (yaşama yeri) birbirinden bağımsız olarak yaşarlar.
2)Çekişme (Competition): Bu türlü ilişkide her iki popülasyon da birbirinin yiyeceğine, yaşama yerine ve diğer gereksinimlerine düşmanca saldırır ve bu ilişkide her ikiside zarar görür.
Örnek: Aynı depoda yaşayan Oryzaephilus ve Tribolium türleri daima çekişme halindedir.
3)Ortak Yaşam (Multialism): Bu türlü ilişkide iki canlı türünün karşılıklı yararlanma esasına dayanmaktadır.
4)Birlikte Yararlanma: Bu türlü ilgi zorunlu olmadığı halde yardımlaşma ile iki popülasyonda bu ilgiden yararlanmaktadır.
5)Tek Yönlü Yararlanma (Commensalism): Bu türlü ilgi sonunda bir popülasyon bu ilgiden yararlandığı halde diğeri bundan etkilenmez.
6)Tek Yönlü Zararlanma: İlgi kurulmadığı zaman her iki popülasyonun yaşamında bir değişiklik söz konusu değildir. Ancak ilgi kurulduğunda bu türlerden biri etkilenmediği halde diğeri bundan olumsuz etkilenir.
7)Asalaklık (parazitizm) ve Avcılık (predatör): Parazitizm bir bireyin konukçusunun vücudundan zararına yaşaması anlamına gelir. Asalaklık ve avcılıkla etki aynıdır. Yani, iki birey ilişki kurmadıkça yaşamın devam etmesi mümkün değildir.
Asalak, konukçusuna sıkı bir bağlılık gösterir ve gelişmesini tek bir konukçuda tamamlar. Avcı ise yaşayış bakımından serbeesttir ve gelişmesi için birden fazla ava ihtiyaç duyar.
Fitofag: Bitki ile beslenen böcek
Monofag: Sadece bir tür ile beslenen böcek
Polifag: Bir çok tür ve bitki ile beslenen böcek
Oligofag: Bazıları birbirine yakın bir kaç tür ve cinsiyle beslenir.
Entomofag: Böcekçil, böceklerle beslenen etobur hayvan ya da bitkilerdir.
Döl (Generasyon): Böceğin yumurta döneminde başlayarak tekrar yumurta dönemine gelmesine döl denir.
Gelişme Eşiği: Bir böceğin herhangi bir döneminin veya dölünün gelişebilmesi için gerekli en düşük sıcaklık derecesini gösterir.